اینکوترمز تعیین میکند کالا در کدام نقطه از فروشنده به خریدار «تحویل» میشود و از آن نقطه به بعد ریسک، حمل، بیمه و ترخیص با کیست. در معاملهی بین ایران، دبی و بازارهای دیگر، یک اختصار کوتاه مثل EXW یا CIF در پیشفاکتور میتواند چند هزار دلار هزینهی پیشبینینشده بسازد یا در زمان خسارت، مسئولیت را به طرف اشتباه بدهد.
در این راهنما اینکوترمز 2020 را از زاویهی تجارت با دبی میخوانید: ۱۱ قاعده چطور دستهبندی میشود، EXW و FOB و CIF دقیقاً چه فرقی دارند، DAP و DDP کجا به کار میآیند و پیش از امضای قرارداد چه مواردی را باید بنویسید.
فهرست مطالب
اینکوترمز چیست و چه چیزی را تعیین میکند؟
اینکوترمز (Incoterms) مجموعهای از قواعد استاندارد است که اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) منتشر میکند. ICC میگوید این قواعد را UNCITRAL بهعنوان معیار جهانی تفسیر رایجترین اصطلاحات تجارت خارجی به رسمیت شناخته است و وظایف، هزینهها و ریسکهای تحویل کالا از فروشنده به خریدار را روشن میکند.
طبق راهنمای رسمی trade.gov، هر قاعده مشخص میکند چه کسی حمل را میبندد، چه کسی بیمهی کالا را میگیرد، مجوز و ترخیص صادرات با کدام طرف است و ترخیص واردات با کدام طرف. هزینهی هر یک از این کارها هم با همان طرفِ مسئول است.
یک محدودیت مهم را فراموش نکنید: اینکوترمز قرارداد فروش نیست. قیمت، شرایط پرداخت، مالکیت کالا و ضمانتهای کیفی را قاعدهی تحویل تعیین نمیکند و باید در خود قرارداد بیاید.
نسخهی جاری اینکوترمز و نحوهی نوشتن آن در قرارداد
نسخهی جاری اینکوترمز 2020 است که از اول ژانویهی ۲۰۲۰ لازمالاجرا شده است. ICC استفاده از همین نسخه را توصیه میکند. با این حال طبق توضیح trade.gov، طرفین میتوانند نسخهی قدیمیتر را هم توافق کنند، بهشرط اینکه نسخه را صریح بنویسند.
بنابراین در پیشفاکتور و قرارداد، نام قاعده را همراه نقطهی تحویل و نسخه بنویسید؛ مثلاً «FCA Jebel Ali، Incoterms 2020». نوشتن فقط «FOB» یا «CIF» بدون نسخه و بدون بندر، زمینهی اختلاف است.
حالا ساختار ۱۱ قاعده را ببینید. هفت قاعده برای هر نوع حملونقل است و چهار قاعده فقط برای حمل دریایی و آبراههای داخلی.
- هر نوع حمل: EXW، FCA، CPT، CIP، DAP، DPU و DDP.
- فقط دریایی و آبراه داخلی: FAS، FOB، CFR و CIF.
DPU در نسخهی 2020 جای DAT آمده و فروشنده را موظف میکند کالا را در مقصد تخلیه هم بکند.
تفاوت EXW و FOB در اینکوترمز چیست؟
در EXW فروشنده فقط کالا را در محل خودش، مثلاً کارخانه یا انبار، آمادهی تحویل میکند. بارگیری روی کامیون، ترخیص صادرات، حمل و بیمه همگی با خریدار است. ارزانترین قیمت پیشفاکتور معمولاً با همین قاعده میآید، چون فروشنده تقریباً هیچ هزینهای را در آن حساب نمیکند.
در FOB فروشنده کالا را روی کشتی در بندر مبدأ تحویل میدهد. ترخیص صادرات و هزینههای تا بالای کشتی با فروشنده است و از لحظهی قرارگرفتن کالا روی کشتی، ریسک به خریدار میرسد. حمل دریایی و بیمه از اینجا به بعد با خریدار است.
تفاوت اصلی در دو نقطه است: ترخیص صادرات و محل انتقال ریسک. در EXW خریدار باید در کشور فروشنده صادرات را ترخیص کند؛ کاری که بدون نمایندهی محلی و اطلاع از مقررات آن کشور سخت است. ICC همین دلیل را برای توصیهی FCA بهجای EXW مطرح میکند: وقتی خریدار نمیتواند تشریفات صادرات را انجام دهد، FCA مناسبتر است.
CIF و CFR: فروشنده حمل را میخرد، ولی ریسک را نه
در CIF فروشنده قرارداد حمل دریایی را تا بندر مقصد میبندد و بیمهی کالا را هم میگیرد. اما ریسک همانجا که کالا روی کشتی در مبدأ بارگیری میشود به خریدار منتقل میشود، نه در بندر مقصد. این بزرگترین سوءتفاهم دربارهی CIF است.
سطح بیمه هم در CIF حداقلی است؛ در اینکوترمز 2020 بیمهی CIF در سطح Institute Cargo Clauses (C) باقی مانده و فقط در CIP به سطح گستردهی (A) رسیده است. اگر کالای شما حساس یا گران است، در قرارداد بنویسید بیمهی گستردهتر گرفته شود و ذینفع بیمهنامه خریدار باشد.
CFR مثل CIF است، بدون تعهد فروشنده به بیمه. بیمهی کالا در CFR باید جداگانه با خریدار باشد، حتی وقتی فروشنده حمل را پرداخته است.
مقایسهی EXW، FCA، FOB، CIF، DAP و DDP در یک جدول
جدول زیر خلاصهی تقسیم مسئولیتها بین فروشنده و خریدار است. جزئیات دقیق هر قاعده را در متن رسمی ICC بخوانید یا از ترخیصکار و شرکت حمل بپرسید.
| قاعده | محل تحویل | ترخیص صادرات | حمل اصلی | ترخیص واردات |
|---|---|---|---|---|
| EXW | محل فروشنده | خریدار | خریدار | خریدار |
| FCA | تحویل به حملکنندهی خریدار در نقطهی توافقشده | فروشنده | خریدار | خریدار |
| FOB | روی کشتی در بندر مبدأ | فروشنده | خریدار | خریدار |
| CIF | روی کشتی در بندر مبدأ (ریسک)؛ هزینهی حمل و بیمه تا مقصد با فروشنده | فروشنده | فروشنده میبندد و میپردازد | خریدار |
| DAP | مقصد، آمادهی تخلیه | فروشنده | فروشنده | خریدار |
| DDP | مقصد، پس از ترخیص واردات | فروشنده | فروشنده | فروشنده |
FCA برای کانتینر و حمل هوایی بهتر از FOB است
FOB و CIF و CFR فقط برای حمل دریایی و آبراه داخلی تعریف شدهاند. اگر کالا با هواپیما، کامیون یا قطار میرود، این سه قاعده درست نیستند و بهجایشان باید FCA، CPT یا CIP بنویسید. یکی از خطاهای رایج در پیشفاکتورها دقیقاً همین است: «FOB» برای محمولهی هوایی.
دربارهی کانتینر هم نکتهی عملی هست. کانتینر معمولاً پیش از سوار شدن روی کشتی در ترمینال تحویل داده میشود و ریسک عملاً از همانجا به حملکننده منتقل میشود. در این حالت FCA با تحویل در ترمینال، با واقعیت عملیاتی همخوانتر است. FOB دقیقترین انتخاب برای محمولهی فلهای یا کالاهایی است که واقعاً روی عرشهی کشتی بارگیری میشوند.
پس به سؤال «CIF برای کانتینر هوایی؟» پاسخ روشن این است: نه. برای هوایی از CIP یا CPT استفاده کنید و نقطهی تحویل را فرودگاه مقصد بنویسید.
DAP و DDP: فروشنده تا مقصد میآید
در DAP فروشنده کالا را تا مقصد توافقشده میرساند و آمادهی تخلیه تحویل میدهد. ترخیص واردات و پرداخت حقوق گمرکی با خریدار است. در DDP فروشنده تمام کار را انجام میدهد، از جمله ترخیص واردات و پرداخت عوارض.
DDP برای خریدار راحتترین است، اما برای فروشنده سنگینترین مسئولیت را دارد. فروشندهای که با مقررات گمرکی و مالیاتی مقصد آشنا نیست نباید DDP قبول کند، چون هزینههایی را بر عهده میگیرد که از قبل نمیداند چقدر است. اگر یک فروشندهی ایرانی یا چینی با DDP به دبی قیمت میدهد، بپرسید ترخیص را چه کسی و با کدام نماینده انجام میدهد.
اینکوترمز در تجارت با دبی: ترخیص، بیمه و ارزش گمرکی
در معامله با دبی سه موضوع را قبل از قیمتگذاری روشن کنید.
ترخیص صادرات و واردات. هر قاعده مشخص میکند ترخیص با کیست، ولی ترخیص خودش را شرکتهای ترخیصکار انجام میدهند. اگر کالا از یا به فریزون میرود، روال با کالای مینلند فرق میکند. این را پیش از بستن قیمت از ترخیصکار بپرسید. برای نمای کلی روند ورود و خروج کالا، راهنمای واردات و صادرات از دبی را ببینید.
بیمه. فقط در CIF و CIP فروشنده بیمه را میگیرد. در بقیهی قاعدهها اگر خریدار بیمه نگیرد، کالا در مسیر بدون پوشش میماند. حتی در CIF هم سطح بیمه حداقلی است و ذینفع و مبلغ باید در قرارداد روشن باشد.
ارزش گمرکی. ارزش گمرکی کالا معمولاً به قیمت کالا و هزینهی حمل و بیمه تا ورود به کشور وابسته است؛ یعنی شرط تحویل روی عددی که گمرک مبنای حقوق ورودی میگیرد اثر دارد. شیوهی دقیق محاسبه را پیش از ثبت اظهارنامه از ترخیصکار یا گمرک تأیید کنید و قیمت پیشفاکتور را طوری بنویسید که با فاکتور رسمی یکسان باشد.

اینکوترمز و اعتبار اسنادی (L/C)
اگر پرداخت با اعتبار اسنادی انجام میشود، شرط تحویل باید با اسنادی که بانک میخواهد همخوان باشد. مثلاً در CIF بیمهنامه جزو اسناد فروشنده است، اما در FOB بیمه با خریدار است و در اعتبار نباید بیمهنامه از فروشنده خواسته شود. ناهمخوانی بین شرط تحویل و فهرست اسناد، از دلایل رایج رد اسناد توسط بانک است.
پیش از باز کردن اعتبار، شرط تحویل، نقطهی تحویل و فهرست اسناد را با هم مرور کنید. توضیح کامل این مسیر در مقالهی اعتبار اسنادی (L/C) در تجارت از دبی آمده است.
اشتباهات رایج در انتخاب اینکوترمز
- EXW بدون تجربهی صادرات: خریدار باید در کشور فروشنده صادرات را ترخیص کند. بدون نمایندهی محلی، کالا در انبار میماند و هزینهی انبارداری میدهید.
- FOB یا CIF برای محمولهی هوایی یا زمینی: این قاعدهها دریاییاند و برای این حملها درست نیستند.
- نوشتن قاعده بدون نقطهی تحویل: «FOB» بهتنهایی کافی نیست؛ بندر یا مکان را بنویسید.
- تصور اینکه در CIF ریسک تا مقصد با فروشنده است: ریسک در بندر مبدأ به خریدار میرسد.
- قبول DDP بدون شناخت مقررات مقصد: هزینههای ترخیص و عوارض ممکن است از پیشبینی فروشنده بیشتر شود.
- ننوشتن نسخه: بنویسید «Incoterms 2020» تا ابهامی در تفسیر نماند.
چکلیست انتخاب اینکوترمز پیش از امضای قرارداد
- نوع حمل را مشخص کنید: دریایی، هوایی، زمینی یا ترکیبی. قاعدههای دریایی را برای حمل دیگر انتخاب نکنید.
- تعیین کنید چه کسی تجربه و نمایندهی ترخیص در مبدأ و مقصد دارد. هر طرف مسئول ترخیص کشور خودش باشد، مگر دلیل روشنی برای غیر از این باشد.
- بیمه را جدا بررسی کنید: چه کسی بیمه میگیرد، چه سطحی و به نام چه کسی.
- نقطهی دقیق تحویل را (بندر، ترمینال، انبار یا فرودگاه) بنویسید.
- قیمتهای دو پیشنهاد را بر یک مبنا مقایسه کنید. قیمت EXW و قیمت CIF قابل مقایسهی مستقیم نیستند.
- اگر اعتبار اسنادی دارید، شرط تحویل و فهرست اسناد را هماهنگ کنید.
- نام قاعده، نقطه و نسخه را در پیشفاکتور، قرارداد و اسناد حمل یکسان بنویسید.
پیش از اولین سفارش، علاوه بر شرط تحویل باید طرف مقابل را هم بشناسید. چکلیست بررسی تأمینکنندهی خارجی پیش از اولین سفارش همین کار را مرحلهبهمرحله توضیح میدهد.
کدام اینکوترمز را برای کدام معامله انتخاب کنیم؟
پاسخ یکی نیست و به تجربهی دو طرف بستگی دارد. اگر شما واردکنندهی دبی هستید و ترخیصکار و شرکت حمل مطمئن دارید، FCA یا FOB کنترل هزینهی حمل را به خودتان میدهد. اگر تجربه ندارید، CIF یا DAP بار اجرایی را کمتر میکند، با این هزینه که قیمت بالاتر است و کنترل کمتری روی حمل دارید.
اگر فروشندهاید و با ترخیص صادرات آشنایید، FCA یا FOB امنتر از DDP است. EXW فقط وقتی معقول است که خریدار خودش در کشور شما نمایندهی ترخیص داشته باشد. برای برنامهریزی شرط تحویل، شرکت و حساب در امارات و مسیر ورود به بازار، مشاورهی توسعهی کسبوکار در دبی میتواند کمک کند.
سوالات متداول درباره اینکوترمز
تفاوت EXW و FOB چیست؟
در EXW فروشنده فقط کالا را در محل خودش آماده میکند و بارگیری، ترخیص صادرات، حمل و بیمه با خریدار است. در FOB فروشنده صادرات را ترخیص میکند و کالا را روی کشتی در بندر مبدأ تحویل میدهد؛ از آن لحظه ریسک و حمل با خریدار است.
CIF برای کانتینر هوایی یا حمل زمینی درست است؟
خیر. CIF، CFR و FOB فقط برای حمل دریایی و آبراه داخلی تعریف شدهاند. برای محمولهی هوایی یا زمینی، قاعدههای FCA، CPT یا CIP مناسباند. نقطهی تحویل را هم فرودگاه یا مکان مشخص بنویسید تا دربارهی مسئولیت طرفین ابهامی نماند.
بیمهی کالا با کیست؟
بیمهی کالا فقط در CIF و CIP با فروشنده است. در EXW، FCA، FOB، CFR و بیشتر قاعدههای دیگر، بیمه با خریدار است یا اجباری نیست. در CIF بیمه حداقلی است؛ اگر کالا حساس یا گران است، سطح پوشش و ذینفع را در قرارداد صریح بنویسید.
نسخهی ۲۰۲۰ اینکوترمز هنوز معتبر است؟
بله، Incoterms 2020 نسخهی جاری است که از اول ژانویهی ۲۰۲۰ اجرا شده است. طرفین میتوانند نسخهی قدیمیتر را هم توافق کنند، بهشرط اینکه نسخه را صریح بنویسند. بهتر است در قرارداد، پیشفاکتور و اسناد حمل همیشه نام نسخه را کنار قاعده بیاورید.
اینکوترمز روی ارزش گمرکی در دبی اثر دارد؟
بله، چون ارزش گمرکی معمولاً به قیمت کالا و هزینهی حمل و بیمه تا ورود به کشور وابسته است و شرط تحویل تعیین میکند این هزینهها در قیمت هستند یا نه. روش دقیق را پیش از ثبت اظهارنامه از ترخیصکار یا گمرک دبی تأیید کنید.
اگر میخواهید شرط تحویل، شرکت و مسیر پرداخت را پیش از اولین محموله با هم طراحی کنید، میتوانید از مشاورهی توسعهی کسبوکار در دبی کمک بگیرید.
شرط تحویل معامله با دبی را پیش از امضا درست ببندیم
اگر قرار است از دبی خرید یا به دبی بفروشید و میخواهید قاعدهی تحویل، بیمه و ترخیص با ساختار شرکت و روش پرداختتان هماهنگ باشد، درخواست مشاورهی توسعهی کسبوکار بدهید.
منابع
- راهنمای Know Your Incoterms (وزارت بازرگانی آمریکا، trade.gov)
- قواعد Incoterms (اتاق بازرگانی بینالمللی، ICC)
پیش از امضای قرارداد، شرط تحویل را با ترخیصکار، شرکت حمل و بیمهگر تأیید کنید.


